Іздеу нәтижелері

100 нәтиже

1. Ежелгі түріктердің дүниетанымы және түркі-иран діни-рухани байланыстары

   Мақала ежелгі түріктердің Тәңірі, Жер-Су, Ұмай, от пен табиғат рухтарына қатысты сенімдерін, жерлеу ғұрыптарын және исламның таралуын қарастырады. Сондай-ақ түркі әулеттерінің Иран мен ислам әлеміндегі діни саясатқа, медреселерге және сопылыққа ықпалын, суннизм мен шиизмнің өзара қатынасын сипаттап, түркі мемлекеттері мен тайпаларының тарихи сабақтастығын жинақтайды.

2. Синтоизм: Жапонияның діни дәстүрі және императорлық идеология

   Синтоизмнің жергілікті анимистік, тотемистік және фетишистік нанымдардан қалыптасуы, буддизммен және қытай ілімдерімен өзара ықпалы, «Кодзики» мен «Нихон сёкидегі» мифтер, император билігінің қасиетті негізі, мемлекеттік синтоизмнің тарихы, ғұрыптар, ғибадатханалар мен діни қызметкерлер қарастырылады. Синто рәсімдерінің қазіргі жапон мәдениеті мен күнделікті өміріндегі орны да сипатталады.

3. Зороастризм, қазақ дүниетанымы және Наурыз дәстүрі

   Зороастризмнің қалыптасуы, Заратуштра ілімі мен «Авестаның» мазмұны, исламға дейінгі түркі-қазақ дүниетанымымен сабақтастығы және Наурыз мейрамындағы ықтимал көріністері қарастырылады. Деректе зороастризмнің шығу орны мен Заратуштраның өмір сүрген кезеңіне қатысты бірнеше болжам беріліп, қазақтың аруақ, Тәңір, от, су, мал және тазалық жөніндегі нанымдарымен байланысы талданады. Наурыздың жаңару, теңдік, береке мен ел бірлігін білдіретін рәсімдері және оны мерекелеудің тарихи үзілістері сипатталады.

4. «Қорқыт ата кітабы»: тарихи негізі, зерттелуі және эпостық дәстүрі

   «Қорқыт ата кітабы» — оғыз-қыпшақ дәуірінің он екі жырдан тұратын жазба мұрасы. Жырлардың Сыр бойындағы тарихи-мәдени негізі, Кавказда хатқа түсуі, қолжазба нұсқалары мен зерттелу тарихы қарастырылады. Бұқаш, Бәмсі-Байрақ және Секрек туралы жырлар қазақ эпосымен салыстырылып, аңыздық нанымдар, ономастика және оғыз-қыпшақ тарихын үш кезеңге бөліп түсіндіру қамтылады.

5. Ғұрыптық фольклор лексикасының идиоэтникалық семантикасы

   Қазақтың отбасылық, маусымдық және діни ғұрыптарына қатысты фольклор лексикасы халықтың тұрмысын, дүниетанымын, наным-сенімдерін және материалдық әрі рухани мәдениетін қалай сақтайтыны қарастырылады. Ұрын бару, беташар, жоқтау, бесік жыры, саятшылық, төрт түлік, Наурыз батасы, жарапазан, бәдік, арбау, бақсы сарыны мен жауын шақыру ғұрыптарына қатысты атаулардың мағыналық және мәдени қабаттары талданып, тіл мен этнос сабақтастығы қорытындыланады.

6. VI–XII ғасырлардағы түркі мәдениеті: жазба мұра, наным-сенім және ойшылдар

   VI–XII ғасырлардағы түркі мәдениетін көне жазу жүйелері мен руникалық ескерткіштердің таралуы, Тәңіршілік және дәстүрлі нанымдар, сондай-ақ әл-Фараби, Махмұт Қашқари, Жүсіп Баласағұни мен Қожа Ахмет Иассауидің өмірі мен мұрасы арқылы баяндайды.

7. Қазақстан мектептерінде дінтануды оқыту мен зерттеу әдістері

   Қазақстанда 2009 жылдан мектеп бағдарламасына енген дінтану пәнін оқытудың теориялық және әдістемелік мәселелері қарастырылады. Дін ұғымдарын ғылыми әрі түсінікті меңгерту, пәнаралық байланыстарды пайдалану, әлемдік діндердің ортақ құндылықтары мен Қазақстандағы тарихи діни үдерістерді оқыту жолдары талданады. Діни төзімділік, сенім бостандығы және заманауи қоғамдағы діннің орнына қатысты ұсыныстар беріледі.

8. Көне грек өркениетінің қалыптасу тарихы мен Эгей мәдени мұрасы

   Мақалада ежелгі грек өркениетінің қалыптасу тарихы, оның ішінде көне дәуірдің алтын бесігі саналған Эгей мәдениетінің, атап айтқанда Крит пен Микены өркениеттерінің даму белестері жүйелі түрде талданады. Криттегі Кносс сарайының сәулеттік келбеті, Артур Эванстың археологиялық жаңалықтары, миностық кезеңдестіру, фрескалар мен діни дәстүрлер жан-жақты баяндалады. Сонымен қатар ахейліктердің бекіністі сәулет өнері, Микены мен Тиринфтің алып қорғандары, патша мазарларының құрылымы және дорий тайпаларының келуімен басталған темір ғасырының тарихи маңызы қамтылған.

9. Сарыарқа топонимдерінің табиғи және тарихи негіздері

   Сарыарқаның жер бедері мен оронимдері, орографиялық терминдердің мағынасы, өсімдік пен жануар атауларынан жасалған жер-су аттары және көшпелі мал шаруашылығы, егіншілік, тұрмыс пен діни түсініктерге қатысты топонимдер қарастырылады. Географиялық атаулар өңірдің табиғи ортасы мен тарихи тіршілігі туралы мәлімет береді; кей атаулардың түсіндірмелері болжамды немесе өзара қайшы күйде сақталады.

10. Ислам құндылықтары жүйесіндегі әйел мәртебесі және тарихи шындық

    Мақалада илаһи діндердің, әсіресе Исламның адамгершілік құндылықтары мен әйел мәртебесіне қатысты көзқарастары талданады. Батыс философиясы мен өзге діни дәстүрлердегі әйел болмысына қатысты ұстанымдар салыстырылып, түпнұсқа ислам ілімі мен мұсылман қоғамдарындағы тарихи тәжірибенің айырмашылығы көрсетіледі. Білім алу, қоғамдық қызмет, құлшылық рәсімдері және құқықтық жауапкершілік саласында орын алған тарихи шектеулердің себептері мен олардың қоғам дамуына тигізген әсері кеңінен баяндалады.

11. Қазақстандағы Андронов мәдениеті

    Қазақстан қола дәуіріндегі Андронов тарихи-мәдени қауымдастығының таралуы, кезеңдері мен ескерткіштері, аймақтық ерекшеліктері, шаруашылығы, металл өндірісі, қоғамдық құрылымы, жерлеу ғұрыптары мен діни түсініктері қарастырылады. Қауымдастықтың материалдық мәдениеті геометриялық өрнекті қыш ыдыстарымен, металл бұйымдарымен және алуан түрлі жерлеу құрылыстарымен сипатталады.

12. Жанартаулық шыны обсидианның қасиеттері мен өркениет тарихындағы рөлі

    Мақалада магмалық эффузивті тау жынысы обсидианның пайда болу механизмі, минералдық және химиялық құрамы, құрылымдық ерекшеліктері, ежелгі және заманауи практикалық қолданысы, сондай-ақ әлемдік кен орындары мен мәдени-мифологиялық мәні жан-жақты баяндалады.

13. Ежелгі үйсіндер мен қаңлылар: тарихы, саяси құрылымы және мәдениеті

    Қаңлы мен үйсін бірлестіктерінің б.з.д. II мыңжылдықтан кейінгі тарихы, орналасқан аумағы, билік жүйесі, шаруашылығы, дүниетанымы және көрші елдермен байланысы қарастырылады. Жазба және археологиялық мәліметтердегі астана, халық саны мен әскерге қатысты айырмашылықтар сақталып, қаңлылар мен үйсіндердің кейінгі түркі және қазақ қауымдарымен байланысы баяндалады.

14. Қазақ хандығы: құрылуы, басқару жүйесі және тарихи дамуы

    Қазақ хандығының XV ғасырдағы құрылуы, аумақтық бірігуі мен билік жүйесі, Қасым, Хақназар, Тәуекел және Есім хандардың саясаты, қоғам мен шаруашылықтың сипаты, қалалар, мәдени мұралар және хандықтың тарихын баяндайтын жазба деректер қарастырылады. Құрылу мерзіміне қатысты 1456 және 1465–1466 жылдар деген әртүрлі межелер келтіріліп, бір-біріне үйлестірілмей беріледі.

15. Көне түркілердің рухани мәдениеті

    Көне түркілердің жазуы мен әдебиеті, діни нанымдары, салт-дәстүрлері және уақытты есептеу жүйесі қарастырылады. Орхон-Енисей жазбалары мен өзге руникалық мұралардың таралуы, мазмұны мен зерттелуі, тәңіршілдік, шамандық, тотемдік түсініктер және мүшел есебі баяндалып, көшпелі жұрттың рухани мәдениеті туралы көзқарастар талданады.

16. XVI–XVII ғасырлардағы Қазақ хандығы

    XVI–XVII ғасырларда Қазақ хандығы Қасым хан тұсында күшейіп, Хақназар, Тәуекел, Есім, Жәңгір және Тәуке хандар кезеңдерінде бірігу, сыртқы қауіптерге қарсы күрес және мемлекеттік басқаруды орнықтыру жолынан өтті. Қасым ханның қасқа жолы, Есім ханның ескі жолы және Жеті жарғы құқықтық дәстүрді қалыптастырды. Хандықтың шаруашылығы көшпелі және жартылай көшпелі мал бағуға, оңтүстіктегі суармалы егіншілікке сүйенді; ауызша және жазба мәдениет дамыды.

17. Шоқан Уәлихановтың ағартушылық-демократиялық көзқарастары мен ғылыми мұрасы

    Шоқан Уәлиханов қазақ халқының тарихын, әдебиетін, тілін, тұрмысын және діни нанымдарын кешенді зерттеп, халықтың мәдени әлеуетіне сенді. Оның орыс демократиялық ортасымен байланысы, хаттары мен еңбектері білім-ағарту, қоғамдық реформа, сот жүйесі және отарлық әкімшілік туралы ойларын танытады. Ғалымның публицистикалық тілі халық мұрасын зерделеуге және қоғамдық мәселелерді талдауға қызмет етті.

18. Діннің мәні және исламның адамзаттық құндылықтары

    Діннің дүниетанымдық және рухани мәні, шығу тегі мен түрлері қарастырылады. Ислам бейбітшілікке, діни төзімділікке, мұсылмандар арасындағы бауырластыққа, әлеуметтік әділетке және адамның қадір-қасиетін құрметтеуге негізделген әлемдік дін ретінде сипатталады.

19. Қаңлылар: шығу тегі, мемлекеті және тарихи мұрасы

    Қаңлылардың шежірелік таралуы, атауы мен шығу тегі туралы аңыздар және жазба деректер, Сырдария мен Жетісудағы қоныстары, мемлекеттік басқаруы, шаруашылығы мен мәдениеті, сондай-ақ ежелгі дәуірден Қазақ хандығына дейінгі саяси тарихы баяндалады. Мәтінде кейбір мерзімдер мен деректердің белгісіз не өзара сәйкес емес екені сақталады.

20. Шоқан Уәлихановтың өмірі, дүниетанымы және ғылыми мұрасы

    Шоқан Уәлихановтың өмір жолы мен әулеттік ортасы, орыс және қазақ зиялыларымен байланысы, отаршылдық пен әлеуметтік реформаларға көзқарасы қарастырылады. Оның тарих, этнография, дін, ауыз әдебиеті және «Манас» жыры жөніндегі еңбектері мен ағартушылық мұрасының қазақ мәдениетіндегі орны баяндалады.