Іздеу нәтижелері

127 нәтиже

1. Көне Үнді өркениетінің рухани және материалдық мәдениеті

   Көне Үндістан өркениетінің табиғи-географиялық ортасы, мемлекеттіліктің даму кезеңдері, қала құрылысы мен металлургиялық шеберлік жетістіктері елдің материалдық негізін айқындайды. Ведалық рухани мұра, упанишадтардағы Брахман мен Атман ұғымдары, брахманизмдегі карма мен адамгершілік нормалары және алты классикалық философия мектебі дүниетанымдық тереңдікті көрсетеді. Буддизм ілімінің өрістеуі, «Махабхарата» мен «Рамаяна» эпикалық поэмалары, сондай-ақ монументалды ғибадатханалық сәулет пен тас қашау өнері көне Үнді мәдениетінің бірегей мұрасын құрайды.

2. Оралхан Бөкей прозасындағы аңыздық-мифтік желінің көркемдік мәні

   Мифтің қоғамдық танымдағы орны мен фольклордағы, жазба әдебиеттегі қызметі қарастырылып, Оралхан Бөкей шығармаларындағы анимизм, кейіптеу, психологиялық егіздеу, мифтік метафора, түс көру және метаморфоза талданады. «Сайтан көпір», «Қар қызы», «Атау кере», «Мұзтау», «Құм мінезі» тәрізді туындылардағы мифтік бейнелер мен сюжеттердің адам мен табиғат байланысын, рухани азғындау мен адамгершілік мәселелерін ашуға, ұлттық болмыс туралы ойды астарлап жеткізуге қызмет ететіні тұжырымдалады.

3. Ежелгі дәуір мәдениетінің эволюциясы және Ұлы дала көшпелілерінің өркениеттік мұрасы

   Мақалада адамзат өркениетінің архаикалық бастауларынан тартып, палеолит, мезолит және неолит дәуірлеріндегі материалдық және рухани мәдениеттің эволюциясы қарастырылады. Сонымен қатар ежелгі Қазақстан аумағында өмір сүрген сақ, қаңлы, ғұн және үйсін тайпаларының қоғамдық құрылымы, діни наным-сенімдері, металлургиясы, халықаралық сауда байланыстары мен өнер туындылары жан-жақты талданады.

4. Фалестен Аристотельге дейінгі ежелгі грек философиясы

   Ежелгі грек философиясының мифологиялық алғышарттары мен Аристотельдің болмыс, субстанция, материя мен форма, таным, әдіс, логика, категориялар, табиғат және этика жөніндегі ілімі қарастырылады. Аристотельдің Платон идеяларын сынауы, мүмкіндіктің шындыққа айналуы, төрт себеп, қозғалыс пен жан туралы көзқарастары, сондай-ақ бақыт, ізгілік, достық және ерік-жігер туралы тұжырымдары талданады.

5. Қазақ ертегілері: тәрбиелік қызметі және кейіпкерлер аттарының этнолингвистикалық сипаты

   Қазақ ертегілері халықтың тұрмысын, дүниетанымын, салт-дәстүрі мен арман-мүддесін бейнелейтін ауызша мұра ретінде қарастырылады. Ертегі түрлері мен олардың балалардың сөздік қорын, сөйлеуін, қиялын және адамгершілік қасиеттерін дамытудағы орны сипатталады. Кейіпкер аттарының жалқы есімнен жалпы есімге ауысуы, лексикалық жасалымы, ұлттық-мәдени астары және табу мен эвфемизмдерге қатысы талданады; ертегіні оқытуға арналған тәсілдер мен «Ғажайып бақ» сабағының үлгісі беріледі.

6. Көне мифологиялық танымнан батырлық дәуір архетиптеріне дейінгі мәдени сабақтастық

   Мақалада көне мифологиялық дүниетаным аясындағы кеңістік пен уақыт бірлігі, прототүріктер мен қазақ мәдениетіндегі тотемдік түсініктер және циклдік күнтізбелік жүйелер жан-жақты қарастырылады. Фольклордағы мәдени синкретизм, магиялық жоралғылар, эсхатологиялық сенімдер және болашақты болжау сарындары сарапталады. Сонымен қатар батырлық замандағы тұлғаның еркіндікке ұмтылысы, ұжымдық бейсанадағы архетиптердің мәдениеттер сұхбатындағы орны және жазусыз дәстүрден жазба мәдениетке өтудің өркениеттік маңызы талданады.

7. Қазақ дәстүрлі мәдениетіндегі киелі жануарлар мен құстар бейнесі

   Мақалада қазақ халқының дәстүрлі дүниетанымындағы киелі жануарлар мен құстар атаулары, олардың этнолингвистикалық және мифологиялық семантикасы жан-жақты қарастырылады. Төрт түлік малдың желеп-жебеуші пірлері, жаратылыс стихиялары, сиыр мен ешкіге қатысты қайшылықты сенімдер, қой мен жабайы аңдар культі, сондай-ақ аң-құс мүшелерінен жасалатын тұмарлар мен көне қарға тотемінің рәміздік мәні сараланады.

8. Қазақ және түркі тілдеріндегі астрономиялық атаулардың семантикасы мен этнолингвистикалық сипаты

   Қазақ, түрік және басқа түркі тілдеріндегі космонимдер сөздік қорда, мифтерде, күнделікті танымда және тұрақты тіркестерде сақталған тілдік әрі мәдени білім ретінде қарастырылады. Мақала халықтық аспан атауларының мағыналарын, этимологиясы жөніндегі пікірлерді, кірме сөздерді, түркі тілдеріне ортақ атауларды және космонимдердің уақытты, бағытты, ауа райы мен шаруашылық маусымдарын бағдарлаудағы қызметін сипаттайды.

9. Көктүріктер мифологиясындағы космогониялық әлем

   Түркі және қазақ мифтерінің дүниетанымдық негіздері, мифтік уақыт пен кеңістік, көшпелі мәдениеттің аспан әлемімен байланысы және космогониялық түсініктер қарастырылады. Күн, Ай, Үркер, Жетіқарақшы, Темірқазық және өзге аспан шырақтары туралы аңыздар талданып, әлемнің үш қабатты құрылымы, әлемдік ағаш, Тәңір мен Ұмай бейнелері және мифтердің тарихи өзгерісі сипатталады.

10. Философиялық антропология: адамның табиғаты, санасы және рухани болмысы

    Философиялық антропология адамды биологиялық, психологиялық, әлеуметтік және рухани қырлары өзара байланысқан тұтас тіршілік иесі ретінде қарастырады. Мәтінде антропологияның бағыттары, адамның қалыптасуы туралы эволюциялық және діни-мифологиялық түсініктер, тән мен психиканың ерекшеліктері, сана мен тілдің қоғамдық тәжірибеде дамуы, сондай-ақ азамат, пенде, кісі, тұлға және кісілік ұғымдарының мағыналары талданады. Адамның өзін-өзі қалыптастыруы, іс-әрекеті, қоғамдық қатынастары мен рухани дамуы оның мәнін ашатын негізгі үдерістер ретінде сипатталады.

11. Көшпелілер дүниетанымындағы жылқы малының лингвомәдени және рәміздік сипаты

    Мақалада қазақ халқының дәстүрлі тілдік ғалам бейнесіндегі жылқы түлігінің орны когнитивтік лингвистика қағидаттары, тұрмыстық салт-дәстүрлер, бала тәрбиесіне қатысты жөн-жоралғылар, көшпелі қоғамның құқықтық нормалары және мифологиялық-философиялық түсініктер аясында жан-жақты қарастырылады.

12. Қазақ мәдениетінің кеңістігі, дүниетанымы және тарихи сабақтастығы

    Қазақ мәдениеті Еуразия даласындағы көшпелі өркениетпен сабақтасып, табиғи ортаға бейімделген өмір салты, ғарыштық дүниетаным, батырлық архетиптер мен түркі жазба мұрасы негізінде қалыптасты. Исламдық Ренессанс пен қазақтың дәстүрлі уақыт түсініктері оның рухани өрісін байытты; отаршылдық пен тарихи өзгерістер дәстүр сабақтастығына сын тудырды.

13. Қазақ фольклорының эстетикасы

    Қазақтың көне наным-сенім өлеңдері, төрт түлікке қатысты түсініктері, бақсы сарыны мен бәдік дәстүрі және ертегілердің қиял-ғажайып, хайуанаттар мен тұрмыс-салт түрлері қарастырылады. Фольклордағы табиғат пен еңбек ұғымдары, жақсылық пен зұлымдық тартысы, отбасы, әлеуметтік қатынас және халықтың дүниетанымы ашылады.

14. Батырлар жырындағы көнерген сөздер

    «Алпамыс батыр», «Қобыланды батыр», «Қамбар батыр» және «Ер Тарғын» жырларындағы көнерген сөздер архаизмдер мен тарихи сөздерге бөлініп, мағыналық топтары, қолданыс контексті және этимологиясы қарастырылады. Халық өлшемдері, маталар, киім-кешек пен тұрмыс бұйымдары, ғұрыптар, діни-мифологиялық атаулар, сандар, өзге көне сөздер, қару-жарақ пен билік атаулары түсіндіріледі; кейбір сөздердің шығу тегі жөніндегі әртүрлі болжамдар мен анықталмаған тұстар сақталады.

15. Діни антропология: діндердегі адам, оның мәні мен рухани мақсаты

    Діни антропология адамның жаратылысы, табиғаты, тұлғалық қалыптасуы, рухани мақсаты және Құдаймен, қоғаммен, табиғатпен байланысы туралы діни-философиялық түсініктерді қарастырады. Материалда иудаизм, индуизм, джайнизм, сикхизм, даосизм, синтоизм, буддизм, христиандық пен исламға қатысты көзқарастар, сопылықтағы кемел адам идеясы және Қорқыт Ата мен Абай мұраларындағы адам мәселесі қамтылады.

16. Пейзаж кескіндемесі: көркемдік заңдылықтар, техника және оқыту

    Пейзаж табиғат көрінісін жай көшірмей, суретшінің сезімі мен ойын композиция, түс, реңк және кеңістік арқылы жеткізеді. Кескіндеменің станоктік және монументтік түрлері, майлы бояу, темпера, гуашь, акварель мен пастельдің ерекшеліктері, пейзаж композициясын құру және майлы бояумен жұмыс кезеңдері қарастырылады. Мектептегі бейнелеу өнері сабақтарында табиғатты бақылау, ұлттық сәндік-қолданбалы өнермен таныстыру және көркем-эстетикалық тәрбие беру жолдары сипатталады.

17. Көшпенділер мәдениеті: рухани дүниетаным, менталитет және материалдық мұра

    Көшпенділер өркениетінің қазақ халқының этникалық және мәдени қалыптасуындағы орны, тәңірлік түсініктер мен табиғатқа қатынасы, көшпелі менталитеттің ерекшеліктері және киіз үй мен қолөнер бұйымдарының маңызы қарастырылады. Мәтінде көшпенділердің қоғамдық құрылымы, дүниетанымы мен материалдық мәдениеті әлемдік өркениетке қосқан үлесінің негізі ретінде сипатталады.

18. Бейнелеу өнеріндегі композиция және натюрмортты ұйымдастыру

    Композицияның тұтастық, тектоника, фактура және ырғақпен байланысы, натюрморт пен табиғат көрінісін құру жолдары, перспектива және композициялық үндестіру амалдары қарастырылады. Симметрия, асимметрия, тепе-теңдік, түс пен масштабты қолдану арқылы көркем ойды айқын жеткізу тәсілдері түсіндіріледі.

19. Қ.-М. Жүсіп зерттеулеріндегі қазақ поэзиясының теориясы мен көркемдік табиғаты

    Қ.-М. Жүсіптің қазақ лирикасы, өлең құрылысы, поэтикалық тіл, ұлттық дәстүр мен жаңашылдық туралы ғылыми тұжырымдары қарастырылады. Қазақ өлеңтануының кеңестік кезеңдегі дамуы, ғалымның зерттеу әдісі мен негізгі еңбектері, сондай-ақ поэзиядағы бейнелілік, жанр, ырғақ, ұйқас, стиль және табиғат суретінің қызметі талданады.

20. Қазақ даласындағы ежелгі тайпалардың өркениеті мен мәдени мұрасы

    Мақалада ерте темір дәуірінде Қазақстан аумағын мекендеген сақ, үйсін, қаңлы, сармат және ғұн тайпаларының мекендеген жерлері, хронологиялық шегі мен мәдениеті жан-жақты қарастырылады. Мәдениеттің пайда болуы, материалдық және рухани салаларға бөлінуі, ежелгі көшпелілердің діни наным-сенімдері мен әлем құрылымы туралы түсініктері сараланған. Сондай-ақ «Алтын киімді адам», Қарғалы тәтісі, сармат көсемі ескерткіштері, аң стилі мен полихромдық мәнер арқылы ежелгі жәдігерлердің бүгінгі қазақ халқының салт-дәстүрімен тарихи байланысы мен сабақтастығы баяндалады.