Талас мұрасы және көне түркі жазуының тарихи қайнарлары

Еуразия кеңістігіндегі мемлекеттілік және түркі тайпаларының қалыптасуы

Еуразия мен Орталық Азияның байтақ даласында көшпелілер өркениетінің алғашқы ірі саяси бірлестігі ретінде тарих сахнасына көтерілген ғұндар империясы біздің дәуірімізге дейінгі ІІІ ғасырдың соңында бой көтерді. Байқал көлінен Тибетке дейінгі, Орта Азия атырабынан Қытай жеріндегі әйгілі Хуанхэ өзеніне дейінгі ұлан-ғайыр кеңістікті алып жатқан бұл алып мемлекет сандаған жылдар бойы ұлы далаға өз үстемдігін орнатты. Ғұн тайпалары тұтастай алғанда алтай тілдес қауымдастықтар қатарынан орын алғанымен, мемлекет құрамында өзгеше тілдерде сөйлейтін тайпалық одақтар мен дербес шағын рулар да қатар өмір сүрді. Кейінгі тарихи кезеңдерде осындай тайпалық бірлестіктердің түрлі саяси жағдайларға байланысты ыдырап әлсіреуі Орта Азия аумағында түркі тектес одақтардың жаңа сипатта бас қосуына әрі жаңа этногенездік үдерістердің өрістеуіне негіз қалады.

Біздің заманымыздың І мыңжылдығының бас кезінен бастап Еуразия кеңістігінде терең этникалық өзгерістер кезеңі жүзеге асып, түркітілдес тайпалар өз алдына тұтас одақтар мен мемлекеттер құру сатысына өтті. Ал осы мыңжылдықтың екінші жартысында халықтың әлеуметтік-тұрмыстық жағдайы күшейіп, аумақтық әрі саяси тұрақтылық орныққан шақта бірнеше дербес мемлекеттік құрылымдар өмірге келді. Оңтүстік Сібір, Орталық Азия, Еділ өзенінің төменгі сағасы мен Солтүстік Кавказ өңірлерінде Бірінші Түрік қағанаты, Шығыс Түрік қағанаты, Батыс Түрік қағанаты, Түргеш қағанаты және Арал оғыздары хандығы құрылды. Тарихта көне түркі дәуірі деген атаумен қалған осы заманда дамып, үнемі іріленген бабалар тілі кейінгі бүкіл түркі халықтарының өзара сабақтастығына арқау болды. Тіліміздің динамикалық даму сатыларының нәтижесінде туындаған бүгінгі қазақ тілі де сол ежелгі ана тілдің тікелей жалғасы саналады.