Ортағасырлық Қазақстандағы ерте саяси бірлестіктер және басқару жүйесі

Орта ғасырлар дәуірінде Қазақстанның кең-байтақ даласында ірі этносаяси бірлестіктер дүниеге келді. Атап айтқанда, Орталық Қазақстан өңірінде ертедегі найман, керей, қимақ және қыпшақ одақтары бой көтерсе, оңтүстік пен оңтүстік-шығыс аймақтарда Қараханидтер мемлекеті қалыптасты. Бұл құрылымдардың билік жүйесі бұрынғы мемлекеттік үлгілерге негізделгенімен, орталық басқару тайпалар одақтарының орналасу аумағына тікелей бағындырылды. Осы тәртіпке сәйкес далада әскери-лендік қатынастар орнығып, жоғарғы әмірші өз туыстары мен жақындарына бұқарадан салық жинау құқығын тапсырды. Мұндай саяси тетік басқару иерархиясын мейлінше нығайтып, тұрғындардың билеуші топқа тәуелділігін арттырды.

Х–ХІІ ғасырлар аралығында ертедегі феодалдық қатынастардың дамуы мен орнығуы нәтижесінде найман және керейіт тайпалар одақтарының ықпалы айтарлықтай күшейді. Алайда бұл саяси құрылымдар тұрақты әрі берік бірлестіктерге айнала алмады. Оған көшпелі ортадағы тайпалардың өзара тартыстары мен бірлестік құрамына кірген рулар арасындағы жиі қайталанған ішкі қақтығыстар тікелей кері әсерін тигізді. Тұрақты қайшылықтар мен жер даулары бір орталыққа бағынған біртұтас жүйенің ұзақ сақталуына мүмкіндік бермеді.

Найман мен керейіт ұлыстарының әлеуметтік құрылымы және мәдениеті

Экстенсивті көшпелі мал шаруашылығы үстем болған кезеңде наймандар мен керейіттер қоғамында ерте феодалдық жүйенің қалыптасуы ұлыстардың құрылуымен қатар өрбіді. Ол заманда «ұлыс» сөзі белгілі бір халықты білдіретін ұғым ретінде қолданылды. Ұлыстың құрамы тек қандас туыстардан ғана тұрмай, хан руының өкілдерімен бірге бөгде адамдарды да қамтыды. Белгілі бір аумақты иеленген ұлысты шығу тегі көктен жаратылған деп саналған хан басқарды. «Мәңгілік көктің» әмірімен әрекет етеді деп танылған хан жеке басқару аппаратын, соның ішінде өзінің ставкасы саналатын хан ордасын, әскер мен жасақты бақылайтын органдарды жасақтады. Ұлыс билеушілерінің өздеріне қарасты дербес қысқы жайылымдары мен жайлаулары болды.

Мақаланың жалғасы жазылушыларға қолжетімді

Жазылымыңыз болса, аккаунтыңызға кіріңіз. Болмаса, мақаланы толық оқу үшін жазылымды рәсімдеңіз.

Тағы 4 бөлім · ~6 мин оқу

Жазылымды рәсімдеу Кіру

Пайдаланылған әдебиеттер

  1. Нұрпейсов Е. Қазақстан мемлекеті: ханндық биліктен президенттік республикаға дейін, 1993 жыл.
  2. Қазақ ССР тарихы (көне заманнан бүгінге дейін). Бес томдық. ІІ том. Алматы: Қазақ ССР-інің «Ғылым» баспасы, 1983.