Қазақ хандығының тұтастығын сақтаған үш ұлы бидің мемлекеттік және құқықтық қызметі

Қазақ хандығының тұтастығы мен билер институтының маңызы

XVII ғасырдың соңы мен XVIII ғасырдағы Қазақ хандығының ішкі және сыртқы саяси жағдайы мемлекеттік басқару жүйесін түбегейлі реттеуді талап етті. Тәуке хан үш жүздің тізгінін ұстау мақсатында Ұлы жүзге Төле би Әлібекұлын, Орта жүзге Қазыбек би Келдібекұлын, ал Кіші жүзге Әйтеке би Байбекұлын бас би ретінде тағайындады. Бұл кемеңгер тұлғалар хандықтың бас кеңесшілері дәрежесіне көтеріліп, елдің бірлігін сақтауда, орталықтанған билікті күшейтуде және қазақ, қарақалпақ, қырғыз әрі өзбек халықтарының жоңғар-ойрат басқыншылығына қарсы біртұтас әскери одағын құруда аса маңызды міндеттер атқарды. Түркістан қаласын хандықтың ресми астанасы ету шаралары да осы билердің тікелей қолдауымен жүзеге асырылды.

Мемлекетті нығайту жолында бұрыннан қолданылып келген Қасым хан мен Есім хан салған дәстүрлі заң ережелері өзгерген заман талаптарына сәйкес келмей, қоғамда жаңа құқықтық үлгілерді жасау қажеттілігі туындады. Осыған орай, Тәуке хан мен үш жүздің бас билері және өзге де беделді өкілдердің қатысуымен 1684 жылы әйгілі «Жеті жарғы» заңдар жинағы қабылданды. Ежелгі замандағы Солон заңдарымен (біздің заманымызға дейінгі VII-VI ғасырлар) терезесі тең деп бағаланған бұл құқықтық құжат бытыраңқы елдің басын біріктіруге, халықтың әл-ауқатын арттыруға, ата-баба дәстүрлерін сақтап, жас ұрпақты ізгілікке тәрбиелеуге зор ықпал етті.