Көне Греция натурфилософиясынан софистикаға дейінгі ілімдердің дамуы

Милет мектебі және алғашқы бастау ретіндегі су

Көне Грециядағы ой-толғамдардың алғашқы дәуірі табиғат құбылыстарын түсіндіруге бағытталған натурфилософия ретінде өмірге келді. Осы бағыттың басында Милет мектебі және оның негізін қалаған Фалес Милетский тұрды. Біздің заманымызға дейінгі 625-547 жылдары ғұмыр кешкен Фалес сауда ісімен айналысып, Мысыр мен Вавилон елдеріне саяхат жасап, мол білім жинақтаған. Оның есімі б. з. б. 585 жылғы 28 мамырда Грекия аспанында орын алатын Күннің тұтылуын алдын ала нақты есептеп бергеннен кейін кеңінен танымал болды. Осы көрегендігінің нәтижесінде Мысыр абыздары ойшылға «оракул», яғни көреген деген құрметті атақ берген. Фалестің пайымдауынша, ғаламдағы барлық заттар мен құбылыстар бастапқы субстанция – судан жаралған. Мұз болып қатса қатты күйге енеді, ал қызған кезде буға айналады. Тіршіліктің өзегі су болғандықтан, Жердің өзі де шексіз су бетінде қалқып тұрған жалпақ дөңгелек бейнесінде қарастырылды. Магниттің темірді тарту қасиетін негізге алған ол бүкіл әлемді жаны бар құбылыс деп қабылдады.

Фалес қалдырған өсиеттер мен даналық нақылдар философия шежіресінде терең із қалдырды. Одан «Дүниеде бәрінен не жүйрік?» деп сұрағанда, «Ой жүйрік, өйткені оған жететін жылдамдық жоқ» деп жауап берген екен. «Ең ақылды не?» деген сауалға «Уақыт, себебі ол барлық нәрсенің құпиясын ашады» деп кесім айтқан. Ал «Бәрінен күшті не?» дегенге «Өзіңді-өзің тану», ал «Ең оңай не?» дегенге «Өзгелерге кеңес беру» деп түйін жасаған. Мұндай тапқыр сұрақ-жауаптар көшпелі скифтердің данышпаны Анахарсистің гректермен сұхбатында да, кейінгі қазақ даласындағы шешен билердің сөз сайыстарында да жиі кездеседі. Осы үндестік әр түрлі өркениеттер арасындағы танымдық ортақтықты айқын аңғартады.