Бұқар жырау мен Дулат Бабатайұлы шығармашылығындағы тәлімдік-ағартушылық мұраттар

Бұқар жыраудың тарихи миссиясы мен мемлекеттік қызметі

XVIII ғасырдағы қазақ ағартушылық ой-пікірінің дамуы мен ақын-жыраулар поэзиясында айрықша орын алатын көрнекті тұлға — Бұқар жырау Қалқаманұлы (1668–1781). Ол кезінде ерлігімен еліне аты танылып, аңызға айналған Қалқаман батырдың жанұясында дүниеге келген. Өте сауатты, елге ерте танылған Бұқар жырау өз заманында әз Тәуке ханның маңындағы ең құрметті адамдардың біріне айналды. Жоңғар шапқыншылығы тұсында халқымен бірге тағдырдың барлық ауыр қасіретін бастан кешірсе де, үмітін үзбей, ел мен жерді шетел басқыншыларынан жанкештілікпен қорғайтын қаһарман батырлардың шығарына кәміл сенді.

Бұқар жырау өз заманының аса айбынды билеушісі болған Абылай ханның бас кеңесшісі әрі ақылшысы қызметін атқарды. Абылай ханның мемлекет басқарған кезеңі күрделі әрі қарама-қайшы жағдайлармен сипатталғандықтан, хан саясатының екіжақтылығы жырау шығармашылығында айқын көрініс тапты. Ұзақ ғұмырында халық басына түскен көптеген зобалаңды көзімен көрген Бұқар толғауларының басты өзегі ретінде елдің бірлігі, бейбіт тұрмыс, отансүйгіштік қасиет, сыртқы жаудан жерді қорғау және өскелең ұрпақтың тәлім-тәрбиесіне ерекше назар аударылды.

Ел тұтастығы мен халық тыныштығын сақтау идеясы

Бұқар жырау «Тілек» толғауында адамның рухани өміріне қажетті басты ұстанымдарды рет-ретімен баяндайды: «Бірінші тілек тілеңіз, Бір аллаға жазбасқа. Екінші тілек тілеңіз, Ер шұғыл пасық залымның, Тіліне еріп азбасқа, Үшінші тілек тілеңіз, Үшкіліксіз көйлек кимеске». Жырау қазақ даласындағы тыныштықтың негізі ретінде халық пен билеуші хандардың келісімін, ел ішіндегі татулық пен тұтастықты сақтауды басты шарт ретінде ұсынады.